Avropa İttifaqı “Google”un Qapılarını Hər Kəsə Açır: Rəqəmsal Bazarlar Aktı və İnnovativ Bazar Testi
Avropa İttifaqı rəqəmsal dünyada ədalətli rəqabəti təmin etmək və nəhəng texnologiya şirkətlərinin inhisarçı hərəkətlərinin qarşısını almaq üçün mübarizəsini yeni müstəviyə daşıyır. Bu dəfə hədəfdə dünyanın ən böyük texnologiya nəhənglərindən biri olan “Alphabet” (Google) şirkətidir. Avropa İttifaqı Komissiyası (bundan sonra – Komissiya) yeni qəbul edilmiş Rəqəmsal Bazarlar Aktı (Digital Markets Act – DMA) vasitəsilə ənənəvi qaydaları sındıraraq, rəqabət hüququnda innovativ bir yeniliyə imza atıb.
“Nəzarətçi Platforma” (Gatekeeper) Statusu və Öhdəliklər Mexanizmi
Uzun müddətdir ki, qlobal texnologiya şirkətlərinin bazardakı dominant (hökmran) mövqelərindən istifadə edərək rəqabəti məhdudlaşdırması bütün dünyada müzakirə mövzusudur. DMA çərçivəsində Komissiya “Google” kimi şirkətlərə “Qapıçı” (Gatekeeper) – yəni rəqəmsal bazara girişə nəzarət edən əsas platforma statusu verib. Bu status bizneslərlə istehlakçılar arasında qaçılmaz bir “körpü” rolunu oynayan şirkətlərə şamil edilir və onların qarşısına öz xidmətlərinə süni şəkildə üstünlük verməmək kimi sərt tələblər qoyur.
Bu prosesdə ən mühüm hüquqi alətlərdən biri isə “Öhdəliklər Mexanizmi”dir. Qaydalara görə, rəqabəti pozmaqda şübhəli bilinən nəzarətçi platforma böyük maliyyə sanksiyalarından (illik qlobal dövriyyənin 20%-dək) qaçmaq və tənzimləyici orqanla razılığa gəlmək üçün fəaliyyətində müəyyən dəyişikliklər edəcəyinə dair öhdəliklər götürür.
Komissiya “Google”a Nə Öhdəlik Qoyub və Niyə?
Hazırda müzakirəyə çıxarılan məsələ “Google”un Android əməliyyat sistemində Süni İntellekt (bundan sonra – Sİ) xidmətlərinin rəqabəti ilə bağlıdır.
Komissiyanın əsas tələbi ondan ibarətdir ki, “Google” Android sistemində üçüncü tərəf süni intellekt xidmətlərinə (məsələn, ChatGPT, Claude və s.) özünün “Gemini” və ya “Google Assistant” xidmətləri ilə tam bərabər səviyyədə işləmək imkanı versin. Buraya istifadəçilərin alternativ Sİ xidmətlərini fərdi səsli komanda ilə (aktivləşdirmə sözü) işə sala bilməsi, rəqib xidmətlərin cihazdakı digər proqramlarla dərin inteqrasiyası və tərtibatçılara Android daxili kodlarına ödənişsiz çıxışın verilməsi daxildir.
Niyə məhz bu tələblər? Çünki “Google” hazırda ən rahat inteqrasiya imkanlarını yalnız öz süni intellekt həllərinə saxlayır (özünə üstünlük vermə). Komissiya hesab edir ki, istifadəçilər “Google”un diktə etdiyi Sİ köməkçisinə məhkum edilməməli, öz seçimlərində azad olmalıdırlar. İnteroperabellik (sistemlərin qarşılıqlı işləməsi) təmin edilməsə, süni intellekt bazarında yeni startapların böyüməsi qeyri-mümkün olar.
Görünməmiş Yenilik: Qapılar Hər Kəsə Açıqdır!
Əsas maraq doğuran məqam isə Komissiyanın bu öhdəlikləri necə qiymətləndirəcəyi ilə bağlıdır. Əvvəllər bu cür proseslər adətən qapalı qapılar arxasında, yalnız məhdud sayda ekspertin və aidiyyəti tərəfin iştirakı ilə baş tuturdu. Lakin DMA-nın gətirdiyi yenilik sayəsində Komissiya “Google” işində bu köhnə qaydanı tamamilə sındırıb.
Yeni qərara əsasən, “Google”un götürdüyü öhdəliklərin nə dərəcədə səmərəli olacağını yoxlamaq üçün hər kəs rəy bildirməyə və “bazar testində” (market test) iştirak etməyə dəvət olunur. Bu Yenilik Nədən İbarətdir?
- Demokratikləşmə: Artıq sadəcə dövlət qurumları deyil, “Google”un rəqibləri, kiçik biznes sahibləri, müstəqil proqramçılar və hətta sadə istifadəçilər belə təklif olunan həll yollarının işə yarayıb-yaramayacağı barədə öz fikirlərini bildirə biləcəklər.
- Daha Effektiv Nəzarət: Kütləvi iştirak sayəsində “Google”un təqdim etdiyi öhdəliklərdəki gizli boşluqlar və ya qeyri-səmərəli şərtlər daha tez aşkar ediləcək.
- Təzyiqin Artması: Big Tech (Böyük Texnologiya) şirkətləri artıq təkcə tənzimləyici orqanlar qarşısında deyil, bütün rəqəmsal ekosistem qarşısında hesabat verməli olacaqlar.
Nəticə etibarilə, Komissiyanın “Google”a qarşı atdığı bu addım rəqəmsal bazarların tənzimlənməsində yeni və daha şəffaf bir dövrün başlandığından xəbər verir. Texnologiya nəhəngləri ilə mübarizədə artıq ictimaiyyətin iştirakını əvvəlkindən daha çox görəcəyik.
Siz Də Prosesə Qoşulun!
Əgər siz də rəqəmsal bazarların gələcəyi ilə maraqlanırsınızsa, texnologiya sahəsində fəaliyyət göstərirsinizsə və ya “Google”-un Android əməliyyat sistemi üzrə təklif etdiyi öhdəliklərə dair öz fikrinizi bildirmək istəyirsinizsə, bu tarixi prosesdə aktiv rol ala bilərsiniz. Komissiyanın başlatdığı açıq ictimai müzakirələrə qoşulmaq və bazar testinə rəyinizi göndərmək üçün bu link vasitəsilə iştirak edə bilərsiniz.
