08 – Haqsız Rəqabət: Hüquqi Təhlil və Nəzəri Yanaşmalar

Azərbaycan Respublikasının Rəqabət Məcəlləsində Haqsız Rəqabət: Hüquqi Təhlil və Nəzəri Yanaşmalar

Azərbaycan Respublikasının Rəqabət Məcəlləsi (bundan sonra – Məcəllə) ölkədə azad və sağlam rəqabətin təmin olunmasını və qorunmasını müəyyən edir. İqtisadi fəaliyyətin, o cümlədən sahibkarlıq fəaliyyətinin ədalətli üsullarla aparılması üçün mühüm institutlardan biri də haqsız rəqabətdir.

Bu məqalədə:

  • Məcəllədə təsbit olunmuş haqsız rəqabət anlayışı, onun ənənəvi, və müasir formaları təhlil ediləcək;
  • Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Agentliyinin (bundan sonra – Agentlik) təcrübəsi nəzərdən keçiriləcək;
  • habelə rəqabət hüququ nəzəriyyəsi və xarici təcrübəyə əsaslanaraq mövzuya dair konseptual suallara aydınlıq gətiriləcəkdir.

1. Haqsız Rəqabətin Anlayışı və Qanunvericilikdəki Formaları

Rəqabət Məcəlləsinə əsasən, haqsız rəqabət dedikdə, müvafiq bazarda üstünlük əldə etmək məqsədilə təsərrüfat subyektinin qanunvericiliyə və işgüzar ənənələrə zidd olan hərəkətləri başa düşülür. Bu hərəkətlər ədalətsiz üsullardan istifadə etməklə rəqib təsərrüfat subyektinə zərər vuran (və ya vura bilən), yaxud onların işgüzar nüfuzuna xələl gətirən (və ya gətirə bilən) fəaliyyətləri əhatə edir.

Qanunvericilikdə haqsız rəqabətin aşağıdakı əsas ənənəvi formaları təsbit edilmişdir:

  • Müştərilərə qarşı aqressiv davranış (Maddə 20): Sahibkarlıq fəaliyyətində təhdid, zor və ya digər qanunsuz təsir vasitələrinin tətbiqi ilə müştərilərin seçim hüququnun məhdudlaşdırılmasına yol verilmir.
  • Rəqibin nüfuzdan salınması və fəaliyyətinin təqlidi (Maddə 21 və 22): Rəqib təsərrüfat subyektinin nüfuzdan salınması və onun sahibkarlıq fəaliyyətinin təqlidi haqsız rəqabət formaları kimi müəyyən edilmişdir.
  • Müştərilərin çaşdırılması və aldadılması (Maddə 23): Müştəriləri aldatmağa və ya çaşdırmağa yönəlmiş hərəkətlər qadağandır.
  • Kommersiya sirrinin qəsdən pozulması (Maddə 24): Kommersiya sirrinin qanunsuz əldə edilməsi, istifadəsi və ya yayılması məsuliyyət yaradan hallardandır.
  • Reklam və idxal məhdudiyyətləri (Maddə 25): Haqsız, qeyri-dəqiq və ya gizli reklamdan istifadə etmək haqsız rəqabətə səbəb olan qanunsuz hərəkət hesab edilir. Həmçinin, süni yolla artırılmış qiymətlərin saxlanılması məqsədilə, əmtəə nişanının sahibi olan təsərrüfat subyektləri tərəfindən oxşar əmtəə nişanı ilə təchiz edilmiş məhsulun rəqiblər tərəfindən idxalının məhdudlaşdırılması da bu qəbildəndir.

2. Müasir Dövrün Çağırışları: Domen Adlarının Mənimsənilməsi və Reytinq Manipulyasiyası

Rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafı ənənəvi rəqabət mühitini virtual müstəviyə daşımaqla yanaşı, haqsız rəqabətin yeni, daha mürəkkəb formalarının meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur. Rəqabət Məcəlləsi bu cür müasir çağırışlara adekvat cavab verərək, elektron ticarət və internet məkanında baş verən qanunsuz hərəkətləri də tənzimləyir.

Domen Adlarının Mənimsənilməsi (Kiberskvottinq)

Rəqibin internet domeninin adından icazəsiz istifadə edilməsi qanunvericilikdə rəqibin sahibkarlıq fəaliyyətinin təqlidi kimi tövsif olunur. Rəqibin internet domeninin adından, habelə rəqiblə eynilik və ya istifadəçiləri çaşdıracaq dərəcədə oxşarlıq təşkil edən internet səhifəsinin dizaynından onunla razılaşdırılmadan istifadə edilməsi qadağandır. Bu cür əməllər aşağıdakı məqsədlərə xidmət edir:

  • İnternet Trafikinin Yönləndirilməsi: Rəqibin müştərilərini çaşdıraraq öz saytına cəlb etmək.
  • İşgüzar Nüfuzdan Faydalanmaq: Rəqibin illərlə formalaşdırdığı marka dəyərindən və istehlakçı etibarından qanunsuz yolla mənfəət əldə etmək.
  • Süni Maneələrin Yaradılması: Rəqibin öz adını rəqəmsal məkanda qeydiyyatdan keçirməsinə əngəl olmaq və sonradan həmin domeni ona yüksək qiymətə satmaq cəhdi.

Reytinq Manipulyasiyası və Saxta Rəylər

Rəqəmsal platformalarda və elektron ticarət saytlarında məhsul və xidmətlərin reytinqinin süni şəkildə artırılması və ya rəqibin reytinqinin qəsdən aşağı salınması müasir haqsız rəqabətin ən geniş yayılmış növlərindəndir. Bu fəaliyyət hüquqi baxımdan iki istiqamətdə qiymətləndirilir:

  • Müştərilərin çaşdırılması və aldadılması: Öz məhsulu barədə saxta müsbət rəylər yazaraq və ya botlar vasitəsilə reytinqi artıraraq istehlakçıda məhsulun keyfiyyəti barədə yalan təsəvvür yaratmaq.
  • Rəqibin nüfuzdan salınması: Rəqibin məhsul və ya xidmətləri barədə kütləvi şəkildə saxta mənfi rəylər təşkil edərək, onun işgüzar nüfuzuna zərər vurmaq və məhsulundan imtina etməyə səbəb olmaq.

3. Haqsız Rəqabət Fəsli Həqiqətən Rəqabət Hüququnun Predmetidirmi?

Hüquq nəzəriyyəsində antiinhisar hüququ ilə haqsız rəqabət hüququnun eyni, yoxsa fərqli hüquq sahələri olması barədə fərqli doktrinal yanaşmalar mövcuddur. Klassik yanaşmaya görə, antiinhisar hüququ bazarın strukturunu, azad rəqabət mühitini və ümumilikdə ictimai maraqları inhisarlaşmadan qoruyur. Haqsız rəqabət isə daha çox mikro səviyyədə fərdi sahibkarların qanuni maraqlarının və işgüzar nüfuzunun vicdansız davranışlardan qorunmasına yönəlib.

Bununla belə, müasir hüquq sistemlərində, xüsusən də Azərbaycanın hüquq modelində bu iki istiqamət vahid Rəqabət Məcəlləsi çərçivəsində birləşdirilmişdir. Qanunverici sahibkarlıq fəaliyyətinin ədalətli üsullarla aparılmasını rəqabətin qorunmasının ayrılmaz tərkib hissəsi kimi qəbul edir. Bu baxımdan, Azərbaycan qanunvericiliyi çərçivəsində haqsız rəqabət birbaşa olaraq rəqabət hüququnun predmetinə daxildir.

4. Xarici Ölkələrin Qanunvericiliyində Haqsız Rəqabət İşləri və Rəqabət Orqanları

Xarici təcrübədə haqsız rəqabət işlərinə baxan orqanların yurisdiksiyası ölkələrin hüquq sistemlərindən asılı olaraq dəyişir:

  • Kontinental Avropa: Almaniyada haqsız rəqabət əsasən xüsusi qanunlarla tənzimlənir. Bu sistemdə haqsız rəqabətə qarşı mübarizə əsasən rəqabət orqanının deyil, birbaşa məhkəmələrin və özəl assosiasiyaların səlahiyyətindədir. Rəqabət orqanı isə yalnız inhisarçılıq və kartel işlərinə baxır.
  • ABŞ Modeli: ABŞ-da isə Federal Ticarət Komissiyası (FTC) həm antiinhisar qaydalarının pozulması işlərinə, həm də haqsız və ya aldadıcı ticarət təcrübələrinə nəzarət edir. Yəni, hər iki sahə bir orqanın nəzarəti altındadır.

5. Antiinhisar Agentliyinin Təcrübəsində Haqsız Rəqabət İşləri

Azərbaycanda haqsız rəqabət hallarına qarşı inzibati nəzarət tədbirləri Agentlik tərəfindən həyata keçirilir.

Təcrübədə rast gəlinən Hhaqsız rəqabət halları:

  • Məhsulun xarici tərtibatının təqlidi: Yerli və ya xarici bazarda tanınmış brendlərin qablaşdırma dizaynının, rəng çalarlarının və şriftlərinin eynilik təşkil edəcək qədər oxşar formada istehsal edilib bazara çıxarılması.
  • Əmtəə nişanından qanunsuz istifadə: Rəqibin qeydiyyata alınmış əmtəə nişanından və ya firma adından qanunsuz istifadə edilərək oxşar ad altında məhsul satışı (məsələn, qida, kosmetika və tikinti materialları sektorunda).
  • Həqiqətə uyğun olmayan reklam: Məhsulun mənşəyi, xassələri və mütləq üstünlük bildirən, lakin obyektiv əsası olmayan iddiaların reklam və ya məhsulun üzərində yerləşdirilməsi.
  • Rəqibin məhsulu ilə qanunsuz müqayisə: Reklamlarda rəqibin adının çəkilməsi və ya açıq şəkildə ona işarə edilərək, öz məhsulunun ondan üstün olduğunun sübutsuz şəkildə nümayiş etdirilməsi.

Haqsız rəqabət hərəkətləri üzrə qaldırılmış işlərin tam siyahısı ilə buradan tanış ola bilərsiniz.

Agentlik tərəfindən haqsız rəqabət işləri həm bazar subyektlərinin, və ya müştərilərin müraciəti əsasında, eləcə də Agentliyin öz təşəbbüsü ilə qaldırılır. Araşdırma nəticəsində təsərrüfat subyektinin hərəkətlərində qanun pozuntusu faktı təsdiqini tapdığı halda, Agentlik:

  • Qanun pozuntusunun dərhal dayandırılması barədə icrası məcburi olan göstəriş verir;
  • Qanunsuz əldə edilmiş gəlirin dövlət büdcəsinə köçürülməsini təmin edir;
  • Təsərrüfat subyektinə qarşı maliyyə sanksiyaları tətbiq edir.

6. Haqsız Rəqabət Halında Hansı Daha Əlverişlidir: Məhkəmə, yoxsa Agentlik?

Haqsız rəqabət qurbanı olmuş təsərrüfat subyektləri hüquqlarının və qanuni maraqlarının müdafiəsi üçün həm rəqabət orqanına, həm də məhkəməyə müraciət edə bilərlər. Təcrübi baxımdan hər iki instansiyanın öz təyinatı və üstünlükləri mövcuddur:

Agentliyə Müraciətin Üstünlükləri:

  • İnzibati Resurslar və Sürət: Agentlik tərəfindən müraciətin araşdırılması daha operativ şəkildə həyata keçirilə və nəticə əldə edilə bilər.
  • Aktiv Araşdırma və Sübut Toplama Səlahiyyəti: Mülki icraatda məhkəmələr əsasən “çəkişmə prinsipi”nə uyğun olaraq yalnız tərəflərin təqdim etdiyi sübutları qiymətləndirən passiv “arbitr” rolunda çıxış edir. Agentlik isə bundan fərqli olaraq prosesin aktiv iştirakçısıdır və “təhqiqat prinsipi”nə əsasən fəaliyyətini həyata keçirir. Qanunvericilik Agentliyə yoxlamalar aparmaq, şikayət olunan subyektin daxilindəki zəruri sənədləri, elektron məlumatları və məhsul nümunələrini tələb etmək, zərurət yarandıqda isə götürmək hüququ verir. Bu isə o deməkdir ki, haqsız rəqabətdən zərər çəkən subyekt bütün sübutları toplamaq kimi bir yükdən böyük ölçüdə azaddır.

Məhkəməyə Müraciətin Zəruriliyi və Üstünlükləri:

  • Maddi Zərərin Ödənilməsi: Rəqabət orqanı qanun pozuntusunu dayandırmaq üçün göstərişlər verə, cərimələr tətbiq edə bilsə də, pozuntu nəticəsində vurulmuş zərərin ödənilməsi məsələlərinə mahiyyəti üzrə mülki məhkəmə qaydasında baxılır.
  • Müqavilələrin Etibarsızlığı: Haqsız rəqabətə səbəb olan sazişlərin ləğvi barədə rəqabət orqanının göstərişi icra edilmədikdə, onların etibarsız hesab edilməsi barədə iddia ilə məhkəməyə müraciət edilir.

Beləliklə, ilkin mərhələdə qanunsuz fəaliyyətin dərhal dayandırılması və inzibati tədbirlərin görülməsi üçün Agentliyə müraciət etmək daha səmərəli, az xərcli və operativ yoldur. Lakin əgər təsərrüfat subyektinə maddi ziyan dəyibsə və bu zərərə görə kompensasiya tələb edirsə, bu halda aidiyyəti üzrə Məhkəmə orqanına müraciət etməsi hüquqi baxımdan zəruridir.