07.05. – Maliyyə İnstitutlarının Təmərküzləşməsi

Maliyyə İnstitutlarının Təmərküzləşməsi: Xüsusi Meyarlar və İstisnalar

Rəqabət hüququnda maliyyə bazarlarındakı (banklar, sığorta şirkətləri, investisiya fondları və s.) struktur dəyişiklikləri spesifik və həssas tənzimləməyə tabedir. Vurğulamaq lazımdır ki, bu yazıda xüsusi olaraq maliyyə institutları arasında baş verən, yəni təmərküzləşmədə iştirak edən subyektlərin hər birinin maliyyə institutu olduğu hallar təhlil edilir. Ümumi kommersiya şirkətlərindən fərqli olaraq, məhz maliyyə institutlarının təmərküzləşməsi (birləşməsi və ya aktivlərinin əldə edilməsi) prosesi Rəqabət Məcəlləsinin 27.2-ci maddəsinə və Nazirlər Kabinetinin 2024-cü il 20 dekabr tarixli 532 nömrəli Qərarına (bundan sonra – Qərar adlandırılacaq) əsasən tənzimlənir.

Aşağıda maliyyə sektorunda təmərküzləşmənin yaranma anı, razılıq tələb edən hallar və bank qanunvericiliyi ilə rəqabət qanunvericiliyinin kəsişməsindəki mühüm istisnalar təhlil edilir.

1. Maliyyə İnstitutları üçün Aktivlərin Əldə Edilməsi Həddi (20 Faiz Qaydası)

Ümumi iqtisadiyyatda bir təsərrüfat subyektinin digərinin paylarını əldə etməsi zamanı əsas hədlər 25, 50 və 75 faiz olaraq müəyyən edilsə də, maliyyə institutlarının aktivlərinin əldə edilməsi zamanı daha sərt meyar tətbiq olunur.

Qərarın 2.4-cü bəndinə (və Rəqabət Məcəlləsinin 26.1.2.9-cu maddəsinə) əsasən:

  • Bir maliyyə institutunun təmərküzləşmədən öncəki sonuncu hesabat ilində aktivlərinin (pul vəsaitləri istisna olmaqla) 20 faizindən çox hissəsinin digər maliyyə institutu tərəfindən əldə edilməsi birmənalı olaraq təmərküzləşmə hesab edilir.

Praktiki Misal: “A” Bankı fəaliyyətini kiçiltmək qərarına gəlir və özünün 50 milyon manatlıq istehlak kreditləri portfelini (aktivlərini) “B” Bankına satır. Əgər bu 50 milyon manat “A” Bankının sonuncu hesabat ilindəki cəmi qeyri-pul aktivlərinin 20 faizindən çoxunu təşkil edirsə, bu sadəcə bir “kredit alqı-satqısı” deyil, hüquqi baxımdan təmərküzləşmədir.

1910-cu ilə aid karikatura: C.P. Morqanın milyard dollarlıq nəhəng bank birləşməsini qucaqlayaraq sadə vətəndaşın kiçik daxılına uzanmasını təsvir edən maliyyə inhisarçılığı illüstrasiyası.

Bu tarixi karikaturada “Milyard Dollarlıq Bank Birləşməsi”ni qucaqlayan maliyyə maqnatı C.P. Morqanın uşağın oyuncaq daxılındakı qəpiyə belə uzanması təsvir olunur. İllüstrasiya maliyyə təmərküzləşməsinin cəmiyyət üçün yaratdığı riskləri əks etdirir. Qanunvericilikdə maliyyə institutlarının birləşməsinə sərt “20 faiz qaydası”nın tətbiq edilməsi də məhz bu cür nəzarətsiz inhisarçı gücün qarşısını almaq üçündür. Əks halda, bazarı inhisara alan tək bir maliyyə nəhəngi ən kiçik iştirakçının resurslarını belə asanlıqla uda bilər. (Mənbə: “Puck” jurnalı (1910), karikatura müəllifi F.A. Nankivell, ictimai mülkiyyət, ABŞ Konqres Kitabxanası)

2. Hansı Hallarda Təmərküzləşmə üçün Rəqabət Orqanından Razılıq Alınması Mütləqdir?

Maliyyə institutları təmərküzləşmə həyata keçirərkən dövriyyə məbləğlərinə yox, bazardakı hökmran mövqe statusuna diqqət yetirməlidirlər.

Qərarın 2.1-ci bəndinə əsasən, maliyyə institutları aşağıdakı iki haldan ən azı biri mövcud olduqda Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Agentliyinə əvvəlcədən razılıq üçün müraciət etməlidirlər:

  • İştirakçılardan biri hökmran mövqedədirsə: Təmərküzləşmədə iştirak edən maliyyə institutlarından (alıcı və ya satılan) hər hansı biri artıq müvafiq bazarda hökmran mövqedədirsə. (Maliyyə institutlarının hökmran mövqedə olması ilə bağlı meyarlar barədə daha ətraflı).
  • Təmərküzləşmə nəticəsində hökmran mövqe yaranırsa: Ayrı-ayrılıqda heç bir maliyyə institutu hökmran mövqedə olmasa belə, onların birləşməsi və ya aktivlərinin cəmləşməsi nəticəsində müvafiq bazarda yeni bir hökmran mövqeyə malik maliyyə institutu yaranacaqsa, əməliyyat rəqabət orqanının nəzarətindən keçməlidir.

3. Kritik İstisna: Rezolyusiya Prosesi (Maddə 2.2)

Hüquqşünasların və bank rəhbərlərinin xüsusi diqqət yetirməli olduğu ən vacib məqamlardan biri rəqabət qaydalarının bəzi hallarda istisna təşkil etməsidir.

Maliyyə sektorunda hər hansı bir bankın müflisləşmə riski ümumi iqtisadiyyata zərər vura biləcəyi təqdirdə, Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı dərhal müdaxilə edərək problemli bankın aktiv və öhdəliklərini sağlam bir banka ötürə bilər. Bu proses “Banklar haqqında” Qanuna əsasən rezolyusiya tədbirləri (sağlamlaşdırma) adlanır.

Qərarın 2.2-ci bəndi birmənalı olaraq müəyyən edir ki, əgər təmərküzləşmə Mərkəzi Bankın rezolyusiya prosesi çərçivəsində həyata keçirilirsə:

  • Maliyyə institutlarının rəqabət orqanından əvvəlcədən razılıq almasına (və 30-90 günlük araşdırma müddətini gözləməsinə) ehtiyac yoxdur.
  • Bu cür əməliyyatlarda maliyyə sabitliyinin təmin edilməsi üstün tutulur.
  • Rezolyusiya barədə qərar qəbul etdikdən sonra 7 (yeddi) iş günü ərzində Mərkəzi Bank özü rəqabət orqanına rəsmi məlumat verir.

Xülasə: Maliyyə Sektoru üçün Check-List

Maliyyə təşkilatlarının hüquq komandaları hər hansı birləşmə, səhm alqı-satqısı və ya iri portfel (aktiv) ötürülməsi zamanı aşağıdakı 3 sualı cavablandırmalıdır:

  1. Əldə edilən aktivlərin həcmi qarşı tərəfin pul vəsaitləri istisna olmaqla cəmi aktivlərinin 20 faizindən çoxdurmu? (Cavab bəlidirsə – bu əməliyyat təmərküzləşmədir).
  2. Tərəflərdən biri hazırda müvafiq bazarda hökmran mövqedədirmi və ya birləşmədən sonra hökmran (məsələn, 50 faizdən çox bazar payına malik) olacaqmı? (Cavab bəlidirsə – təmərküzləşmə üçün öncədən rəsmi razılıq alınmalıdır).
  3. Bu proses Mərkəzi Bankın qərarı ilə rezolyusiya (sağlamlaşdırma) çərçivəsində baş verirmi? (Cavab bəlidirsə – Rəqabət orqanından razılıq tələb olunmur, yalnız Mərkəzi Bank özü Antiinhisar Agentliyinə məlumat verir).

Yekun Nəticə:

Rəqabət orqanının razılığı olmadan və ya verilmiş şərtlərə zidd həyata keçirilən təmərküzləşmələr qanunsuzdur. Məcəllənin 31.11-ci maddəsinə əsasən, rəqabət orqanı belə hallarda təmərküzləşmənin (alqı-satqının və s.) ləğv edilməsi üçün məhkəməyə müraciət edir. Bu səbəbdən, təmərküzləşmə prosesi düzgün və dəqiq həyata keçirilməlidir.