İstək, tələb və təklif arasındakı fərqlər nədir ?
Giriş
İnsanlar tez-tez “hamı bu məhsulu istəyir, niyə ucuzlaşmır?” və ya “niyə bu qədər tələb var, amma bazar böyümür?” suallarını verirlər. Bu sualların cavabı bazarın görünməyən mexanizmlərində gizlidir. Bu yazıda bazarın necə işlədiyini başa düşmək üçün iqtisadiyyatın üç əsas sütununu – istək, tələb və təklifi – sadə və praktik nümunələrlə izah edirik.
1. İstək və tələb: niyə hər arzu bazarı dəyişmir?
* İstək (want/desire) – insanın subyektiv ehtiyac hissidir. İnsanın istəkləri sonsuzdur, lakin istək alıcılıq qabiliyyəti ilə dəstəklənmədiyi halda iqtisadiyyat üçün sadəcə bir “arzudur”. Məsələn, insanların lüks avtomobil istəkləri lüks avtomobil bazarına təsir etmir. Lakin yalnız müəyyən gəlir səviyyəsinə malik olan insanlar bu istəyi reallaşdıra bildiyi üçün bazarda faktiki tələbi onlar formalaşdırır.
* Tələb (demand) real iqtisadi gücdür. Belə ki, tələb — həm istəyin, həm də həmin məhsulu almaq üçün kifayət qədər maddi imkanın (alıcılıq qabiliyyətinin) birləşməsidir. Şirkətlər üçün “insanlar bunu istəyir” demək kifayət etmir. Onlar “neçə nəfər bu məhsulu bu qiymətə ala bilər?” sualına cavab axtarırlar.
Düstur: Tələb = İstək + Alıcılıq Qabiliyyəti
2. Tələb və təklif qanunları.
Təklif — istehsalçıların (satıcıların) müəyyən bir vaxtda və müəyyən bir qiymətə bazara çıxarmağa hazır olduqları məhsul və ya xidmət miqdarıdır.
- Tələb qanunu: qiymət artdıqca, istehlakçıların həmin məhsulu almaq istəyi azalır, çünki qiymət artdıqca istehlakçı alternativlərə yönəlir və ya alışdan imtina edir. Əksinə, qiymət düşdükcə daha çox insan bazara daxil olur. Bu səbəbdən də tələb əyrisi aşağıya doğru meyillidir.
- Təklif qanunu: qiymət artdıqca, istehsalçılar daha çox qazanmaq üçün bazara daha çox məhsul çıxarırlar. Təklif əyrisi yuxarıya doğru meyillidir.
3. Bazar necə balanslaşır?
Tələb və təklif qarşı-qarşıya gəldikdə bazar tarazlığı yaranır. Lakin bu tarazlıq həmişə sabit deyil:
* Tələb sabit, təklif artarsa: qiymət düşür, bazarın həcmi artır.
* Təklif sabit, tələb artarsa: həm qiymət, həm də bazarın həcmi artır.
Nəticə:
Bazar yalnız istəklər üzərində deyil, real alıcılıq gücü və istehsal qərarları üzərində qurulur. İstək tələbi, tələb isə bazarın ölçüsünü müəyyən edir. Bu mexanizmi bilmək həm istehlakçı, həm də sahibkar üçün düzgün qərarların qəbulunda önəmli rol oynayır.