04.05 – Tender kartelləri

Tenderlərdə Aldadılmamaq üçün Önəmli Məqamlar: Satınalan Təşkilatlar üçün Bələdçi

Kartellər yalnız qiymətlərin birbaşa qaldırılması üçün deyil, həm də dövlət və özəl tenderlərin nəticələrini manipulyasiya etmək üçün yaradıla bilər. Bu yazıda tender kartellərinin necə fəaliyyət göstərdiklərini təhlil edəcəyik.

Dövlət və özəl satınalmaların əsas məqsədi şəffaf rəqabət mühiti yaradaraq ən keyfiyyətli məhsul (mal, xidmət və işləri) ən optimal qiymətə əldə etməkdir. Lakin bəzi hallarda təchizatçılar rəqabət aparmaq əvəzinə gizli sövdələşmələrə (kartellərə) girərək tenderin nəticələrini süni şəkildə manipulyasiya edirlər. Bu hərəkətlər Azərbaycan qanunvericiliyi ilə qadağan edilmişdir.

Rəqabət Məcəlləsinin 11.2.5-ci maddəsinə əsasən, hərraclarda və tenderlərdə aşağıdakılar qadağandır:

  • qiymətlərin artırılmasına, azaldılmasına və ya eyni səviyyədə saxlanılmasına;
  • hərracın və ya tenderin nəticələrinin təhrif edilməsinə yönəldilmiş üfüqi sazişlər (kartel sövdələşmələri).

Bəs satınalan təşkilatların satınalma mütəxəssisləri bu cür qanunsuz razılaşmaları necə aşkar edə bilərlər?

Aşağıda tenderlərdə kartel sövdələşmələrini müəyyən etməyə kömək edəcək 5 əsas “qızıl qayda” təqdim edilir.

1. Sənədlərdəki Oxşarlıqlar

Tenderdə müstəqil iştirak edən təchizatçıların sənədləri bir-birindən fərqlənməlidir. Əgər rəqiblərin təqdim etdiyi sənədlərdə şübhəli oxşarlıqlar varsa, bu, sənədlərin eyni mənbədən idarə olunduğuna işarədir.

  • Fərqli təchizatçıların təkliflərində tamamilə eyni qrammatik və ya riyazi xətaların olması;
  • eyni formatda, eyni şriftdə hazırlanmış sənədlər;
  • bank zəmanətlərinin və ya notarius təsdiqlərinin eyni gün, eyni saatda və ardıcıl qeydiyyat nömrələri ilə alınması.

2. “Qoruyucu Təkliflər”

Bu taktika kartel üzvlərindən birinin qalib gəlməsini təmin etmək üçün digər üzvlərin bilərəkdən uduzacaqları təkliflər verməsidir.

  • Bir təchizatçının təklifinin bazar qiymətlərinə uyğun, digərlərinin təkliflərinin isə iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmamış dərəcədə yüksək olması;
  • Bəzi təchizatçıların tenderin texniki şərtlərinə bilərəkdən cavab verməyən və ya natamam sənəd paketi təqdim etməsi. Məqsəd, sadəcə “rəqabət var” illüziyası yaratmaq və əsas təchizatçının qalibiyyətini rəsmiləşdirməkdir.

3. Qaliblərin Növbələşməsi

Kartel üzvləri tenderləri öz aralarında bölüşdürürlər. Bu halda rəqiblər bir-biri ilə rəqabət aparmır, sadəcə olaraq qaliblik növbəsini gözləyirlər.

Eyni satınalan təşkilatın mütəmadi olaraq keçirdiyi analoji tenderlərdə eyni 3-4 təchizatçının iştirak etməsi və hər dəfə növbə ilə fərqli bir təchizatçının qalib gəlməsi. Əgər A şirkəti bu ay, B şirkəti isə növbəti ay keçirilən eyni tipli tenderdə eyni qiymət marjası ilə qalib gəlirsə, bu, rotasiya kartelinin əlamətidir.

4. Subpodratçı Münasibətləri

Bəzən kartel razılaşmasına əsasən, güclü bir rəqib digərinin qalib gəlməsi üçün tenderdən bilərəkdən imtina edir, əvəzində isə müəyyən “mükafat” alır.

Tender sənədlərini almış və iştirak üçün güclü potensialı olan təchizatçının son anda heç bir obyektiv səbəb olmadan təklif verməkdən imtina edir. Daha şübhəli hal isə, həmin imtina edən təchizatçının sonradan tenderin qalibi tərəfindən rəsmi olaraq subpodratçı kimi cəlb edilməsidir. Bu, imtina müqabilində mənfəətin bölüşdürülməsi mexanizmidir.

5. Rəqəmsal Sübutlar

Müasir dövrdə dövlət satınalmalarının (məsələn, etender.gov.az portalı vasitəsilə) elektronlaşması rəqabətə zidd hərəkətlərin izlənməsini asanlaşdırır.

Bir-birinə rəqib olan iki və ya daha çox təchizatçıların portalda eyni IP ünvanından qeydiyyatdan keçməsi və ya təkliflərini eyni IP-dən yükləməsi. Həmçinin, yüklənən PDF və ya Word sənədlərinin “xüsusiyyətlər” bölməsində sənədin müəllifi olaraq rəqib təchizatçının əməkdaşının adının və ya kompüterinin görünməsi.

Nəticə

Yuxarıda sadalanan qızıl qaydalardan birinin və ya bir neçəsinin mövcudluğu dərhal qanun pozuntusunun sübutu sayılmır, lakin bunlar dərinləşdirilmiş araşdırma tələb edən risk indikatorlarıdır. “Dövlət satınalmaları haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu sifarişçilərdən rəqabət prinsiplərinin qorunmasını tələb edir.

Satınalan təşkilat (və ya satınalma komissiyası) bu cür hallarla rastlaşdıqda, Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Agentliyinə rəsmi qaydada müraciət etməsi tövsiyə edilir. Çünki bu pozuntular Agentlik tərəfindən aşkar edilərsə, Agentlik satınalan təşkilatın özü barəsində də araşdırma apara bilər.

Rəqabətə uyğunluq (compliance) həm sifarişçinin büdcəsinə qənaət edir, həm də iqtisadiyyatda ədalətli rəqabət mühitini təmin edir.