Qiymət strategiyası: P = MC və P > MC nə deməkdir ?
Giriş
Bir təsərrüfat subyekti məhsuluna 10 yox, məhz 15 manat qiymət qoyursa, bu, sadəcə onun istəyidir, yoksa bazarın diktəsidir? İqtisadçılar bunu anlamaq üçün iki sadə, lakin güclü düsturdan istifadə edirlər: P = MC və P > MC. Bu yazıda həmin düsturların mənasını izah edəcəyik.
1. Marjinal Xərc (MC) nədir?
Düsturları anlamazdan əvvəl, “Marjinal Xərc” (Marginal Cost) anlayışını başa düşməliyik.
MC — ən sonuncu vahid məhsulu istehsal etmək üçün çəkilən əlavə xərcdir.
Məsələn, bir burgerci 100 ədəd burger hazırlayıb satır. 101-ciburgeri hazırlamaq üçün lazım olan əlavə çörək, ət, elektrik və işçi qüvvəsi onun marjinal xərcidir.
2. P = MC: ideal bazarın, yəni təkmil bazarın düsturu
P (price – yəni qiymət) = MC (marginal cost)
Bu vəziyyət yalnız təkmil rəqabət bazarında baş verir. Təkmil rəqabət bazarında təsərrüfat subyektinin bazar üzərində heç bir gücü yoxdur.
- Mahiyyəti: təsərrüfat subyekti məhsulu elə bir qiymətə satır ki, o, sonuncu vahidin istehsal xərcinə tam bərabərdir.
- İstehlakçı üçün mənası: bu, alıcı üçün ən sərfəli vəziyyətdir. Resurslar maksimum səmərəli istifadə olunur.
- Niyə belədir? Əgər satıcı qiyməti MC-dən bir qədər yuxarı qaldırsa, çoxsaylı rəqiblər eyni malı daha ucuz satacaq və satıcı müştərilərini itirəcək.
3. P > MC: Bazar gücü və inhisarın düsturu
Bu düstur təsərrüfat subyektinin bazarda hömkran mövqedə olduğunu və ya məhsulunun unikal olduğunu göstərir (inhisar və ya oliqopoliya).
- Mahiyyəti: satıcı məhsulu istehsal xərcindən (sonuncu vahid üçün) xeyli baha satır. Aradakı fərq şirkətin “iqtisadi mənfəəti” və ya “marja”sıdır.
- Rəqabət hüququ baxımından: əgər P ilə MC arasındakı fərq çox böyükdürsə, bu, hökmran mövqedən sui-istifadə kimi qiymətləndirilə bilər.
- Nəticə: istehlakçılar daha çox pul ödəyir, lakin daha az məhsul əldə edirlər. Bu vəziyyət cəmiyyət üçün “ölü çəki itkisi” (deadweight loss) yaradır.
4. Niyə bu düsturlar rəqabət hüququ üçün vacibdir?
Rəqabət orqanları bir təsərrüfat subyektinin bazarı “boğub-boğmadığını” yoxlamaq üçün bu nisbətə baxırlar:
- Həddindən artıq yüksək qiymət: əgər P, MC-dən dəfələrlə yüksəkdirsə, bu, inhisarçı qiymət qoymadır.
- Yırtıcı qiymət (predatory pricing): əgər bir şirkət rəqiblərini bazardan çıxarmaq üçün qiyməti MC-dən aşağı salırsa (P < MC), bu dempinq hesab edilir və qanunsuzdur, çünki bu halda sağlam rəqabət məhv edilir. Dempinq nəticəsində satıcı rəqiblərini bazarda çıxarıb, bazar payını gücləndirdikdən sonra qiymətləri daha da yüksəldəcək.
Yekun
* P = MC — ideal tərəzi. Həm istehsalçı, həm istehlakçı üçün ədalətli balans.
* P > MC — bazar gücünün göstəricisi. Təsərrüfat subyektinin müvafiq bazarda hökmran mövqədə olmasının ilkin əlaməti.