Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti Rəqabət Məcəlləsinin tətbiqi çərçivəsində 2026-cı il 3 avqust tarixli 258 nömrəli Qərar ilə 2 yeni Qayda təsdiq edib:
- Məcəllənin 28.6-cı maddəsinə əsaslanan “Rəqabət orqanı tərəfindən təmərküzləşmələrin qiymətləndirilməsi Qaydası”;
- və Məcəllənin 27.3-cü maddəsinə əsaslanan, Nazirlər Kabinetinin 2026-cı il 3 avqust tarixli 258 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş “Müvafiq bazarda sahələrin təmərküzləşmə səviyyəsinin müəyyən edilməsi Qaydası”.
Yeni qaydalar təsərrüfat subyektlərinin birləşməsi, pay və səhmlərin əldə olunması və digər iqtisadi təmərküzləşmə əməliyyatlarının Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Agentliyi (Antiinhisar Agentliyi) tərəfindən necə qiymətləndiriləcəyini müəyyən edir.
Qərarın Gətirdiyi Əsas Yeniliklər
- Təmərküzləşmələr ilk dəfə üfüqi, şaquli və digər (konqlomerat) olmaqla 3 kateqoriyaya bölünərək hər biri üçün ayrı qiymətləndirmə meyarları müəyyənləşdirilib.
- Hər kateqoriya üzrə bazar payı və HHİ göstəricilərinə əsaslanan konkret həddlər təsbit olunub.
- Rəqabəti məhdudlaşdıra biləcək təmərküzləşmələr üçün “səmərələşdirici müdafiə” (efficiency defense) mexanizmi rəsmiləşdirilib — müəyyən şərtlər ödənildikdə əlavə şərtlərlə razılıq verilə bilər.
- Bazarda təmərküzləşmə səviyyəsinin ölçülməsi üçün Herfindal-Hirşman İndeksinin (HHİ) hesablanma metodologiyası və müvafiq həddləri rəsmi olaraq müəyyənləşdirilib.
Təmərküzləşmə Növləri: Üfüqi, Şaquli və Konqlomerat
Üfüqi təmərküzləşmə — bazarda bir-biri ilə rəqabət aparan və ya potensial rəqib olan təsərrüfat subyektləri arasında baş verən birləşmələri əhatə edir. Bu zaman tərəflərin bazar payları toplanır və nəticədə hökmran mövqenin yaranıb-yaranmadığı qiymətləndirilir.
Şaquli təmərküzləşmə — təchizat zəncirinin fərqli mərhələlərində fəaliyyət göstərən (məsələn, istehsalçı və distribütor) təsərrüfat subyektləri arasındakı əməliyyatları əhatə edir. Diqqət əsasən tərəflərdən birinin hökmran mövqeyə malik olub-olmamasına və bunun nəticəsində təchizat və ya satış kanallarının məhdudlaşdırılması riskinə yönəlir.
Digər (konqlomerat) təmərküzləşmə — aralarında birbaşa üfüqi və ya şaquli əlaqə olmayan təsərrüfat subyektləri arasındakı birləşmələri əhatə edir. Əsas risklər məhsulların bir-birinə bağlanması, müştəri məlumatlarından haqsız üstünlük üçün istifadə və rəqiblərin mühüm resurslara çıxışının məhdudlaşdırılması ilə bağlıdır.
Hər üç kateqoriya üzrə Antiinhisar Agentliyi qiymətləndirmə apararkən bazar payı və HHİ həddlərini, eləcə də qonşu bazarlardakı rəqabət vəziyyətini nəzərə alır.
HHİ İndeksi: Bazar Təmərküzləşmə Səviyyəsinin Ölçüsü
Nazirlər Kabinetinin 258 nömrəli Qərarı ilə təsdiqlənən ikinci sənəd bazarda təmərküzləşmə səviyyəsinin Herfindal-Hirşman İndeksi (HHİ) əsasında necə müəyyənləşdiriləcəyini göstərir:
HHİ = s₁² + s₂² + s₃² + … + sₙ² (burada s — hər subyektin faizlə ifadə olunan bazar payıdır)
Göstəricinin dəyərinə görə bazar aşağıdakı kimi təsnif olunur:
- 0–1500 (0–15%): Aşağı təmərküzləşmə (rəqabətli bazar strukturu)
- 1500–2500 (15–25%): Orta təmərküzləşmə
- 2500-dən yuxarı (25%-dən yuxarı): Yüksək təmərküzləşmə10000 (100%): Tam inhisar bazar strukturu
