Giriş

Rəqabət hüququnun təməl məqsədi bazarda ədalətli rəqabət mühitini qorumaqdır. Müasir hüquqi yanaşmaya görə, bazarda hökmran mövqe tutmaq qanunvericiliklə qadağan deyil. Təsərrüfat subyektləri innovasiya və düzgün idarəetmə sayəsində böyüyə bilərlər. Qanunsuz hesab edilən və inhisarçılıq fəaliyyəti kimi tövsif olunan hal məhz bu gücdən sui-istifadə edilməsidir.

 1. Hökmran mövqeyin müəyyən edilməsi və göstəriciləri.

Bir təsərrüfat subyektinin hökmran mövqedə olması onun müvafiq bazarda rəqiblərdən və istehlakçılardan asılı olmayaraq müstəqil qərarlar vermə imkanıdır. Bu mövqeyi müəyyən edən dörd əsas göstərici mövcuddur:

• Bazar payının Rəqabət Məcəlləsində müəyyən edilmiş həddən (50 faiz və ya ondan çox) yüksək olması;
• Subyektin malik olduğu üstün bazar gücü;
• Rəqiblərdən və müştərilərdən asılılıq səviyyəsinin aşağı olması;
• Bazarın strukturuna və digər iştirakçıların fəaliyyətinə həlledici təsir imkanı.

 2. Bazar gücünün ölçülməsi: Lerner İndeksi.

Bazar gücünün iqtisadi mahiyyətini anlamaq və bir subyektin real “qiymət üzərindəki nəzarətini” ölçmək üçün Lerner İndeksindən istifadə olunur. Bu indeks subyektin inhisarçı gücünün riyazi göstəricisidir. Lerner indeksinin düsturu:

​Burada P məhsulun bazar qiymətini, MC isə marjinal xərci (istehsal olunan hər bir əlavə vahid məhsulun xərci) ifadə edir. Təkmil rəqabətli bazarda qiymət marjinal xərcə bərabər olduğu üçün indeks sıfıra bərabər olur. Subyekt məhsulu istehsal xərclərindən nə qədər baha sata bilirsə, indeks vahidə yaxınlaşır və bu, onun rəqabət təzyiqindən uzaq olduğunu, yəni qiyməti müstəqil şəkildə diktə edə bildiyini sübut edir.

Dünya Təcrübəsindən Keys: Microsoft və Şəbəkə Effekti.

2004-cü ildə Avropa Komissiyasının Microsoft-a qarşı qərarı bu sahədə ən böyük nümunədir. Məhkəmə müəyyən etdi ki, Windows əməliyyat sistemi bazarda hökmran mövqedədir və şəbəkə effekti proqram tərtibatçılarının digər sistemlərə keçidini çətinləşdirir. Microsoft bu gücdən istifadə edərək öz Media Player proqramını Windows-a məcburi şəkildə bağlamışdı. Nəticədə şirkət yüksək məbləğdə cərimələndi və sistemin Media Player-siz versiyasını təqdim etmək öhdəliyi qoyuldu.

 3. Birgə hökmran mövqe və şəbəkə effekti.

Rəqabət Məcəlləsinə əsasən, əgər 2 və ya 3 subyektin birgə payı 50 faizdən çoxdursa, yaxud 4 və ya 5 subyektin payı 70 faizdən çoxdursa (hər birinin payı 10 faizdən çox olmaq şərti ilə), onlar birgə hökmran mövqedə hesab olunurlar.

Rəqabət orqanı hökmranlığı əsaslandırarkən subyektin şəbəkə effektinə malik olmasını da nəzərə alır. Şəbəkə effeti o halda yaranır ki, xidmətdən istifadə edənlərin sayı artdıqca xidmətin dəyəri də artır (məsələn, sosial şəbəkələr). Bu, yeni rəqiblərin bazara girməsini qeyri-mümkün edən süni maneə rolunu oynayır.

4. Nisbətən yüksək bazar gücü.

Rəqabət Məcəlləsinin 18-ci maddəsi bazarda mütləq hökmran olmayan, lakin digər subyektləri özündən asılı vəziyyətə salan subyektlərin fəaliyyətini tənzimləyir.

Bazar payı 35 faizdən aşağı olan subyekt də müvafiq bazara əhəmiyyətli təsir imkanına malik ola bilər. Lakin bu maddənin tətbiqi üçün mühüm şərt var: həmin subyektdən asılı olan kontragentlərin hamısı mikro, kiçik və orta sahibkarlıq (KOB) subyekti olmalıdır. Əgər böyük şirkət bu asılılıqdan istifadə edərək KOB-lara əlverişsiz şərtlər diktə edirsə və ya müqavilələrdə əsassız birtərəfli üstünlüklər nəzərdə tutursa, bu sui-istifadə hesab olunur.