02 – Rəqabət Orqanları və Rəqabət Qanunvericiliyi

Azərbaycanda, Türkiyədə, Avropa Birliyində və ABŞ-da Rəqabətin Qorunması Mexanizmləri

Giriş

Bazar iqtisadiyyatının əsas şərtlərindən biri azad və ədalətli rəqabətin mövcudluğudur. Rəqabət mühitinin pozulması — inhisarçılıq, kartel razılaşmaları, hökmran mövqedən sui-istifadə və rəqabəti məhdudlaşdıra biləcək təmərküzləşmələr— istehlakçı rifahına, innovasiyaya və iqtisadi səmərəliliyə birbaşa zərər vurur. Məhz bu risklərin qarşısını almaq məqsədilə dövlətlər rəqabət orqanları yaratmışdır.

Bu yazıda Azərbaycanda, Türkiyədə, Avropa Birliyində və ABŞ-da fəaliyyət göstərən rəqabət orqanları, onların hüquqi əsasları, rəsmi internet saytları və müvafiq rəqabət qanunvericiliyinə dair əsas sənədlər təqdim olunur. Məqalənin məqsədi məlumatlandırma və hüquqi mənbələrə çıxışı asanlaşdırmaqdır.

1. Rəqabət Orqanı nədir və niyə vacibdir?

Rəqabət orqanı — bazarda rəqabətin qorunmasına cavabdeh olan, adətən inzibati müstəqilliyə malik dövlət qurumudur. Bu orqanlar:

  • Rəqabətə zidd sazişləri (kartelləri) aşkar edir;
  • Hökmran mövqedən sui-istifadəni araşdırır;
  • Təmərküzləşmələri qiymətləndirir;
  • Rəqabəti məhdudlaşdıran halları araşdırır, qiymətləndirir və sanksiya mexanizmləri tətbiq edir;
  • Bazar təhlilləri və tövsiyələr hazırlayır.

Rəqabət orqanlarının fəaliyyəti olmadan bazar mexanizmi ya formal qalır, ya da güclü bazar oyunçuların nəzarətinə keçir.

Daha ətraflı: “Rəqabət Orqanı” və “Rəqabət Komissiyası”nın fərqi nədir ?

2. Azərbaycanda Rəqabət Orqanı

Azərbaycanda rəqabətə nəzarət funksiyası Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Agentliyi (bundan sonra – Agentlik) tərəfindən həyata keçirilir. Agentlik Azərbaycan Respublikası Prezidentinə tabedir.

2.1. Hüquqi əsas

2.2. Azərbaycan Rəqabət Qanunvericiliyi:

Azərbaycan Respublikas Konstitusiyası

Maddə 15. İqtisadi inkişaf və dövlət

II. Azərbaycan dövləti …azad sahibkarlığa təminat verir, iqtisadi münasibətlərdə inhisarçılığa və haqsız rəqabətə yol vermir.

Qanunlar
Prezidentin fərmanları
Nazirlər Kabinetinin qərarları

3. Türkiyədə Rəqabət Orqanı

Türkiyədə rəqabətə nəzarət funksiyası Rəqabət Qurumu (Rekabet Kurumu) tərəfindən həyata keçirilir. Qurum, mal və xidmət bazarlarında rəqabəti maneə törədən, pozan və ya məhdudlaşdıran qərarları, sazişləri və fəaliyyətləri tənzimləmək məqsədilə yaradılmışdır. Rəqabət Qurumu inzibati və maliyyə muxtariyyətinə malik olan dövlət orqanıdır və Türkiyə Respublikası Ticarət Nazirliyi ilə əlaqəli fəaliyyət göstərir.

3.1. Hüquqi əsas

Rəqabət Qurumu 1994-cü il 7 dekabr tarixli 4054 saylı “Rəqabətin Qorunması haqqında Qanun” əsasında yaradılmış və 1997-ci ildən fəaliyyətə başlamışdır. Qurumun qərar qəbul edən ali orqanı Rəqabət Şurasıdır (Rekabet Kurulu).

3.2. Türkiyə Rəqabət Qanunvericiliyi:

Türkiyə Cumhuriyyəti Konstitusiyası: Maddə 167. Dövlət; pul, kredit, kapital, mal və xidmət bazarlarının sağlam və nizamlı işləməsini təmin edən və təkmilləşdirən tədbirlər görür; bazarlarda faktiki və ya razılaşma nəticəsində yarana biləcək inhisarlaşmanın və kartelləşmənin qarşısını alır

4. Avropa Birliyində Rəqabət Orqanı

Avropa Birliyində rəqabət qaydalarına nəzarət və onların tətbiqi funksiyası Avropa Komissiyası (European Commission), konkret olaraq isə Rəqabət üzrə Baş Direktorluq (Directorate-General for Competition – DG COMP) tərəfindən həyata keçirilir.

DG COMP birbaşa Avropa Komissiyasının Rəqabət üzrə üzvünə (Komissara) tabedir. Bu orqan transmilli birləşmələrə nəzarət edir, kartelləri aşkar edir və dövlət yardımlarının daxili bazarın rəqabət mühitinə zərər verməsinin qarşısını alır.

4.1. Hüquqi əsas

Avropa Komissiyasının rəqabət sahəsindəki səlahiyyətləri Avropa Birliyinin Fəaliyyəti haqqında Müqavilə (Treaty on the Functioning of the European Union – TFEU) əsasında müəyyən edilmişdir. DG COMP-un daxili strukturu və fəaliyyət prinsipləri Komissiyanın inzibati qərarları ilə tənzimlənir.

4.2. Avropa Birliyi Rəqabət Qanunvericiliyi:

AB rəqabət hüququ birbaşa tətbiq olunan müqavilə maddələri və reqlamentlərdən ibarətdir:

  • TFEU Maddə 101: Rəqabəti məhdudlaşdıran sazişləri və kartelləri qadağan edir.
  • TFEU Maddə 102: Bazar hakim mövqeyindən sui-istifadəni qadağan edir.
  • 139/2004 saylı Reqlament (Aİ Birləşmə Reqlamenti): Şirkətlərin təmərküzləşməsinə (birləşmə və devralmalar) nəzarəti tənzimləyir.
  • 2022/1925 saylı Reqlament -Rəqəmsal Bazarlar Aktı (Digital Markets Act – DMA): Böyük texnologiya şirkətlərinin (“qapıçıların”) rəqabət davranışlarını tənzimləmə.
  • 2022/2560 saylı Xarici Subsidiyalar Reqlamenti (FSR): Aİ xaricindəki dövlətlərdən subsidiya alan şirkətlərin daxili bazarda rəqabəti pozmasının qarşısını alan yeni tənzimləmə.
  • 1/2003 saylı Reqlament: TFEU 101 və 102-ci maddələrinin tətbiqi qaydalarını müəyyən edən əsas prosessual sənəd.
Dövlət Yardımı Qaydaları: Dövlətlərin öz müəssisələrinə verdiyi qanunsuz üstünlükləri tənzimləmə
  • TFEU Maddə 107: Dövlət yardımının ümumi qadağasını və hansı hallarda (məsələn, təbii fəlakətlər, regional inkişaf) istisna olaraq icazə verilə biləcəyini müəyyən edir.
  • TFEU Maddə 108: Avropa Komissiyasının dövlət yardımına nəzarət prosedurlarını (yoxlama, təsdiq və ya geri qaytarma) tənzimləyir.
  • TFEU Maddə 109: Avropa Birliyi Şurasına dövlət yardımı ilə bağlı konkret reqlamentlər qəbul etmək səlahiyyəti verir.
  • GBER (General Block Exemption Regulation) – 651/2014 saylı Reqlament: Avropa Komissiyasına əvvəlcədən xəbər vermədən dövlətin hansı sahələrə (məsələn: kiçik və orta sahibkarlıq, AR-GE, ətraf mühitin qorunması) yardım edə biləcəyini tənzimləyir.
  • De Minimis Reqlamenti – 2023/2831 saylı Reqlament: “Cüzi yardım” qaydasıdır. Dövlət tərəfindən bir şirkətə 3 il ərzində verilən cəmi 300.000 avroya qədər yardım “rəqabəti pozmayan” hesab olunur və Avropa Komissiyasının icazəsinə ehtiyac qalmır.
  • Prosedur Reqlamenti – 2015/1589 saylı Reqlament: Qanunsuz verilmiş yardımların necə geri alınacağını və araşdırmaların müddətlərini müəyyən edir.

5. Amerika Birləşmiş Ştatlarında Rəqabət Orqanı

ABŞ-da rəqabətə nəzarət funksiyası “ikili idarəetmə” sistemi vasitəsilə Federal Ticarət Komissiyası (Federal Trade Commission – FTC) və ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin Antitrest Bölməsi (U.S. Department of Justice Antitrust Division – DOJ) tərəfindən həyata keçirilir.

FTC müstəqil inzibati agentlikdir, DOJ-un Antitrest Bölməsi isə birbaşa icraedici hakimiyyətə (Prezident administrasiyasına) tabedir. Bu iki qurum sənaye sahələri üzrə işləri öz aralarında bölüşdürürlər (məsələn, texnologiya sektoruna adətən FTC, telekommunikasiya və ya aviasiya sektoruna isə DOJ daha çox diqqət yetirir).

Daha ətraflı: Rəqabət hüququ tarixində Federal Ticarət Komissiyasının təsis olunmasının əhəmiyyəti nədir ?

5.1. Hüquqi əsas

FTC 1914-cü ildə yaradılmışdır, DOJ isə daha qədim tarixə malikdir.

Rəsmi internet səhifələri:

5.2. Amerika Birləşmiş Ştatları Antitrest Qanunvericiliyi:

ABŞ rəqabət hüququnun əsas qanunları bunlardır:

Nəticə

Məqalədə nəzərdən keçirdiyimiz Azərbaycan, Türkiyə, Avropa Birliyi və ABŞ rəqabət modelləri fərqli olsa da, hamısının təməl məqsədi azad bazar iqtisadiyyatını qorumaq və istehlakçı rifahını təmin etməkdir.